مقدمه

اگر تا حالا با رزین‌های دوجزئی و چسب‌ها سر و کار داشته اید و یا دانشجوی مهندسی رنگ، پلیمر و شیمی باشید حتما به مفاهیمی به نام شلف لایف ،پات لایف،ست تایم ،ژل تایم و ورکینگ تایم برخورد کردید و احتمالا این‌ها را با هم اشتباه گرفته اید.

در این مقاله سعی می‌کنیم تا به صورت متنی و تصویری این مفاهیم را یاد بگیریم.

الف) عمر انبارداری یا شلف لایف (Shelf Life)

اگر سری مقاله‌های «چرا سیلیکون» را دنبال کرده باشید حتما این نکته را دریافت کرده اید که نگارنده برای انتقال یک مفهومِ جدید ابتدا به لغت‌شناسی آن می‌پردازد. در اینجا نیز همان رویه را پی می‌گیریم.

«شلف» به معنای قفسه است که در اینجا مجازا به معنی انبار به کار گرفته شده است. لایف هم که به معنی عمر است.

پس معنی این دو کنار هم یعنی طول عمر یک ماده هنگامی که در قفسه قرار می‌گیرد!

یعنی چقدر طول می‌کشد تا یک ماده هنگامی که در انبار است و یا به عبارتی دقیق‌تر هنگامی که در حال نگهداری در انبار (یخچال و یا هرجای دیگری) است و از آن استفاده نمی‌شود خراب شود.

منظور از «خراب شدن» در واقع افت کیفیت ماده است به طوری که آنچه را که از آن انتظار داریم برآورده نکند.

یک مثال ساده

چقدر طول می‌کشد تا یک عدد سیب که در یخچال نگهداری می‌شود، خراب بشود؟

این سوال را اینطور هم می‌شود پرسید: «شلف لایف یک سیب چقدر است؟»

مثال واقعی

تصویر زیر مربوط به برگه فنی یک رزین سیلیکونی از نوع LSR است.

همانطور که در قسمت برجسته شده می‌بینید، عمر انبارداری این ماده در دمای زیر ۳۲ درجه سلسیوس و در ظرف خودش، ۶ ماه است.

پس دو نکته مهم در گزارش شلف لایف وجود دارد: ۱- شرایط (بیشتر دما) نگهداری ۲- ظرف نگهداری

می‌توان گفت شلف لایف بیانی از تاریخ انقضای یک ماده است.

ب) پات لایف (Pot Life)، ژل تایم (Gel Time) و ورکینگ تایم (Working Time)

دوباره ابتدا لغت‌شناسی. Pot یعنی ظرف. معمولا به ظرف غذا اشاره دارد. ظرف غذا محلی است برای مخلوط کردن مواد اولیه.

در ادامه که تعریف پات لایف را بیان کردیم، ارتباط مفهوم آن با نامش روشن‌تر می‌شود.

فرض کنید رزین و هاردنر یا به عبارتی دو جز یک چسب را مخلوط کرده ایم.

مدت زمانی که طول می‌کشد تا مخلوط حاصل غیر قابل هم زدن شود، می‌شود Pot life.

غیر قابل هم زدن برای یک مخلوط بیشتر در چه حالتی رخ می‌دهد؟

در حالتی که ویسکوزیته آن به قدری بالا باشد که نتوان آن را هم زد.

در بیشتر موارد افزایش ویسکوزیته به علت پخت شدن (Curing) رزین است.

در یک تعریف، بیان می‌شود که پات لایف پس از اختلاط کامل شروع می‌شود تا زمانیکه که ویسکوزیته مخلوط دو برابر شود.

به طور مثال اگر پس از اختلاط کامل دو جزء، ویسکوزیته ۲۰۰۰۰ سانتی پواز بوده است چقدر طول می‌کشد تا به ۴۰۰۰۰ سانتی پواز برسد.

تصویر زیر مربوط به اطلاعات فنی رزین سیلیکونی ۳۰۴۰ است. به قسمت برجسته شده دقت کنید.

پات لایف این محصول در دمای اتاق، ۴۰ دقیقه است.

یعنی بعد از اختلاط جزء اول و دوم، حدود ۴۰ دقیقه فرصت کار داریم و پس از آن به علت افزایش ویسکوزیته، در عمل کار با آن ممکن نیست.

همانطور که می بینید در گزارش پات لایف، گزارش دما و میزان ماده هم مهم است.

به صورت غالب، با افزایش دما و افزایش میزان ماده، رزین سریع‌تر پخت می‌شود و پات لایف کمتر می‌شود.

در یک اصل کلی، هر عاملی روی سرعت واکنش جزء اول و دوم تاثیر بگذارد، روی پات لایف هم اثر می‌گذارد.( دما، وزن، نوع ظرف و …)

از Pot life با نام Working Time هم یاد می‌شود.

ژل تایم

ژل تایم نیز به زمانی اشاره می‌کند که مخلوط از حالت مایع به حالت شبه جامد یا ژل تبدیل شود.

همانطور که مشخص است، سه مفهوم Pot Life، Working time و Gel Time شبیه به هم هستند.

با این توضیحات، سعی کنید با توجه به داده‌های نمودار زیر، پات لایف محصول مربوط را بدست آورید.

در ادامه ویدیویی کوتاه جهت آشنایی بیشتر با این مفهوم آورده شده است:

پ) ست تایم

بیشتر برای چسب‌ها گزارش می‌شود. میزان زمانی است که طول می‌کشد تا بین دو قطعه پیوند محکم و خوبی برقرار شود.

مثال بسیار رایج

فرض کنید خودکار شما می‌شکند و شما قصد دارید آن را دوباره به هم متصل کنید. بعد از اعمال چسب، کمی صبر می‌کنید.

سپس سعی می‌کنید تا بررسی کنید که آیا دو قطعه به هم به خوبی چسبیده اند یا خیر.

اگر هنوز شل باشند بیشتر صبر می‌کنید. نقطه‌ای که دیگر دو قطعه به راحتی تکان نمی‌خورند، نقطه مطلوب شماست.

در واقع شما منتظر سِت تایم بوده اید!

دقت کنید که بعد از ست تایم، هنوز واکنش ادامه دارد و با گذشت زمان پیوند میان دو قطعه قوی‌تر می‌شود.

تا جاییکه واکنش پخت کامل شود.

اگر در هر یک از مفاهیم بالا نقطه ابهامی برای شما وجود دارد، می‌توانید از راه‌های ارتباطی با گروه شیمی در تماس باشید.